Özet
Fütüvvet kavramını ve onun Orta Asya’daki rolünü daha da derin
anlamak için tasavvufun ilk olarak etik sistem olarak ortaya çıktığını hatırlamalıyız.
Sûfilerin vurguladıkları kendi kendini sürekli kontrol altında
tutmak, yakınlarına yardım etmek, sağlıklı ve sade yaşam, topluluğun hem
maddî hem manevî açıdan sıhhatli olması için çaba harcamak gibi ahlâkîdinî
ilkeleri bunun delilidir. Bu ilkeler kuşkusuz ileride Anadolu Ahîlik teşkilatını
da derinden etkilediği tarihî bir gerçektir.
Ahilik teşkilatının temel manevî doktrinleri Orta Asya’da şekillenmiş
tarihî geleneksel ve ahlakî-manevî kurallarla doğrudan bağlıdır. Bu bağlar
ve benzerliği geçmişte ve günümüzde Özbek topraklarında özel yere sahip
olan Nakşi biraderliği örneğinde görebiliriz. Manevî-ahlâkî ve yönetim
kuralları açısından birbirine benzer bu iki teşkilat iki bölgedeki Türkleri
yüzyıllar boyunca hem din hem günlük yaşam, siyaset, ticaret ve diplomasi
yoluyla irtibatta olmalarını sağlamıştır. Bu konuda arşivlerde ve özel kütüphanelerde,
özellikle tekke ve dergâhlara ait kayıtlarda yeterince örnek
bulabiliriz. Özbek Nakşileri tarikatın meslek edinme kuralına uygun halde
ticaret için İstanbul, Bursa ve Osmanlının başka şehirlerine gelir, oradaki
Ahîlerle irtibata geçer ve böylece hem manevi hem de maddi yollarla iki
teşkilat arasındaki ilişkiler daha da gelişirdi.
Yetmiş yıldan fazla süren ateist rejimden dolayı konumuzla ilgili
Özbekistan’da mevcut kayıt ve dokümanların çoğu ne yazık ki ya yok edinmiş
ya yurt dışındaki özel koleksiyonlarda izleri kaybolmuştur. Dolayısıyla,
makalemiz bu alanda gereken araştırmaların sadece küçük bir özetidir. Özbek
Nakşileri ve Ahîlik teşkilatıyla ilgili araştırmalar hâlihazırda adı geçen
bölgede ciddi araştırma talep etmektedir.
Anahtar Sözcükler: Ahilik, Nakşiler, Sosyal ve Manevi İlişkiler, Özbek
Arşivleri.
Abstract
To understand the term of Futuvvat and it’s role in Central Asia more
properly, one should remember that Tasavvuf-Islamic mistisizm had appeared
as an etic system, firstly. Moral-religious doctrines like self-control,
assist to others, healthy and modest lifestyle, aspire to improve society both
by financial and moral side, which were emphasized by sufies, are arguments
of the theme. It is what we can say had impressed Akhizm deeply
in following centures. The basıc spırıtual doctrınes of Akhızm structure ıs
connected dırectly wıth tradıtıonal and moral sufı rules of Central Asıan
orıgın. We can see ıt ın past and our days as an example of Nakshıbandıy yah sufı brotherhood ın Uzbek lands. These two sımılar brotherhoods were
connected strongly by everyday lıfe-style, polıtıcal, commercial and dıplomatıc
spheres. There enough of documents regardıng ıt ın prıvate archives,
especıally ın archıves of tekkeh and dergakhs. Uzbek Nakshı sufıes used
to come to Istanbul, Bursa and other Ottoman cıtıes to make busıness and
earn money by true way as ıt was accepted ın brotherhood’s rules. They
encouraged theır affaırs wıth Ottoman Akhıs by the way.
Because of atheıstıc regıme, under what Uzbekıstan was ruled over
seventy years, a lot of archıve documentarıes regardıng to our small research
were burned or sold to prıvate lıbrarıes abroad. So, our artıcle is just
a small part of research, whıch enquıres a quıte serıously work ın future.
Keywords: Akhızm, Nakshiyyah, Social and Spiritual Relations, Uzbek
Archives.
Bildiri Metni